Bir adam düşünün. Yanında ne bankası var ne tapusu. Üzerindeki elbise kaba bir kumaş, eskimiş ama temiz yıllardır aynı. Devlet onu istiyor, makam teklif ediyor, el sıkışmak istiyor. Adam geri çekiliyor. Pek alışılageldik bir kibarlıkla değil; ısrarla, kararlılıkla, neredeyse inatla.
Bu adam bir fikir sahibi değil sadece. Bir tavır sahibi. Ve bu fark, göründüğünden çok daha büyük.
Fikir Ucuzladı
Bugün fikir sahibi olmak kolay. Herkesin bir kanaati var. Sosyal medya bize sonsuz bir kanaat üretim bandı sundu; sabah uyanır uyanmaz dünya meselelerine dair üç cümle kurmak, akşam yatmadan iki paylaşım yapmak, hafta sonu bir tartışmaya dahil olmak. Fikir, eskiden nadir bulunan bir şeydi. Şimdi ucuzladı.
Ama tavır? Tavır hâlâ pahalı.
Çünkü fikir söylemlerde yaşar, tavır ise bedende. Fikir beğeni toplar, tavır bedel öder. Fikir değişebilir konjonktüre, ortama, masadaki kişilere göre; tavır sabit kalır. Hatta tavır, sabit kaldığı için tavırdır zaten.
Bunu anlamak için çok uzağa gitmeye gerek yok. Türkiye’nin yakın tarihine, özellikle 1923 sonrasının o zorlu kırılma dönemine bakmak yeterli. O dönemde Türkiye’deki Müslümanların nasıl bir baskıyla, nasıl bir bocalama ve varoluş kriziyle yüzleştiğini anlamadan bugünü okumak mümkün değil. Ve bu kırılmayı en iyi anlatan figürlerden biri, belki de birincisi, Bediüzzaman Said Nursi‘dir.
Ama dikkat: Burada Bediüzzaman’ın fikirlerini ele almayacağız. Fikirler tartışılır, tenkit edilir, reddedilir ya da benimsenir. Bu tamamen ayrı bir mesele. Burada konumuz tavrı. Terkedilen, terkedilmeye yüz tutan tavrı.
1922: Bir Davet, Bir Ret
1922 yılının sonlarında Mustafa Kemal Paşa, Bediüzzaman Said Nursi ‘yi Ankara’ya davet etti.
Bu daveti yüzeysel okumak kolaydır: Milli Mücadele’nin galibi, dindar bir alimi yanına çekmek istiyor. Ama hikayenin içine girince tablo daha karmaşık bir hal alıyor.
O günlerde İstanbul’un siyasi gücü iyice zayıflamıştı. Saltanat çöküyordu, hilafetin itibarı sarsılmıştı, uluslararası arenada Ankara muhatap alınır hale gelmişti.
Yani Bediüzzaman’ın Ankara’ya çekilmesinin ardında salt bir sempati yoktu; Ankara, yeni düzeni meşrulaştıracak, kendi saflarını güçlendirecek isimlere ihtiyaç duyuyordu.
Bu gerçeği Bediüzzaman Said Nursi de gördü. Meclis’te kendisine yapılan karşılama törenine katıldı, kürsüye çıktı, Anadolu gazilerini tebrik etti ve dua etti. Ama ardından gelen tekliflere resmi görev, makam, statü kapıyı kapattı.
Dahası, Ankara’nın beklediği kayıtsız şartsız destek yerine milletvekillerine bir beyanname sundu. Bu beyanname kendi başına bir tavır belgesidir. Kazanılan zaferin dahilde yapılacak hatalarla zedelenebileceği uyarısını yaptı.
Meclisteki kişileri İslam mücahidi ve dini meselelerle ilgili karar verecek kimseler olarak selamlayarak onlara bir sorumluluk yükledi.
Ankara bunu istemiyordu. Destek istiyordu, meşruiyet istiyordu. Eleştiri ve uyarı istemiyordu.
Bediüzzaman topu sahaya geri attı. Avantajlı bir konuma geçti ama boyun eğmedi.
İşte tam burada tavır kendini gösteriyor.
Bir fikir adamı o koltukta oturur, o imkânları kullanır, içeriden etki etmek der ve sisteme dahil olurdu. Pek çok isim bu yolu seçti; hem o dönemde hem de sonrasında.
Daha fazla kötülüğe mani olmak için ya da iyi işler yapabilmek için makamı kabul etmek, tarih boyunca hep meşrulaştırıcı bir gerekçe olarak kullanılmıştır. Bu gerekçe bazen gerçektir. Bazen de konforun dini bir kılığa bürünmüş halidir.
Bediüzzaman bu gerekçeyi reddetti. Ve bu reddin bedeli ağır oldu.
Kıyafetin Dili
1925 yılında tekkeler kapatıldı, tarikatlar yasaklandı, Arap harfleri terk edildi.1925 yılında tekkeler kapatıldı, tarikatlar yasaklandı, Arap harfleri terk edildi. Bu kararların nasıl alındığını ve o dönemin atmosferini daha ayrıntılı ele aldık.
Ülke dönüşüyordu; sadece kurumsal olarak değil, görsel olarak da. Fes yerini şapkaya bıraktı. Ücra köylerde bile jandarma, fes ve sarık takanlara müdahale ediyordu.
Bediüzzaman bu dönemde kıyafetini değiştirmedi. Bu basit bir inat değildi. Çok daha anlamlıydı.
Başında kalpakvari bir takke, üzerinde kaba bir abaniye, ayaklarında geniş mest lastikleri. Yıllarca bu kıyafetle gezdi. Sürgün edildiği şehirlerde bu kıyafetle dolaştı. Mahkemelere bu kıyafetle girdi. Isparta’da bir caminin temelini bu kıyafetle attı.
Kıyafet bir sembol haline gelmişti. Ve bu sembol yalnızca dini bir tutumu değil, daha derin bir şeyi anlatıyordu: dış baskı ne olursa olsun içeriyi koruma kararlılığını.
Semboller güçlüdür. Özellikle o sembolü taşımanın tehlikeli olduğu dönemlerde. Konuşmak yerine var olmayı seçmek; kelime yazmak yerine beden diliyle bir şeyler söylemek. Bu, pasif bir direniş değil; aktif bir dil.
Bir noktada şunu fark ediyorsunuz: Bu adam için kıyafet bir tercih meselesi olmaktan çıkmış, bir bütünlük meselesi haline gelmiş. İçi ile dışı arasındaki tutarlılık. Söylediği ile yaşadığı arasındaki mesafenin sıfıra indirilmesi.
Buna tavır diyoruz.
Arap Harfleri ve El Yazısı Çocuklar
Arap harflerinin yasaklandığı, Latin alfabesine zorunlu geçişin yapıldığı dönemde, Bediüzzaman yüzlerce sayfalık eserlerini kaleme aldı. Arap harfleriyle.
Duraksayın bir an.
Basımevlerinde Arap harfli baskının yasak olduğu, o yazıyla herhangi bir şeyin çoğaltılmasının suç sayıldığı bir dönemde. Üstelik bu eserleri çoğaltmak için ne bir matbaa ne de modern bir imkân vardı.
Çoğaltma işini çoğu zaman çocuk denilebilecek yaştaki gençler, el yazısıyla yaptı. Bazı evler, bazı odalar sabah akşam bu eserleri kopyalamakla geçen birer el matbaasına dönüştü.
Bu bir idealizm değil, bilinçli bir tercihti.
Düşünün: Yeni alfabe öğrenilebilirdi. Eserler Latin harfleriyle de yazılabilirdi. Belki daha geniş kitlelere ulaşırdı, belki daha az risk taşırdı. Ama o tercih yapılmadı. Çünkü o tercih, başka bir şeyden vazgeçmek anlamına gelirdi: yüzyıllardır İslam dünyasının ortak dili olan harflerin kullanımından vazgeçmek.
Eski yazı tam o sıralarda eskimez yazıya, Kur’an yazısına dönüşüyordu. Dini bir kimlik unsuru olarak yeniden anlam kazanıyordu. Bediüzzaman bu dönüşümün hem içindeydi hem de bir parçasını oluşturuyordu.
Ve ardında bıraktığı miras, fikirler kadar belki fikirlerden daha fazla bu tavırdı.
Eski Said, Yeni Said: Bir Ayrımın Anatomisi
1925 sonrasında Bediüzzaman kendi hayatını ikiye böldü: Eski Said ve Yeni Said. Bu ayrımı salt felsefi bir dönüşüm olarak okumak eksik olur. Tarihsel bağlamı görmek şart.
1923’te Cumhuriyet ilan edilmişti. Hilafet kaldırılmıştı. Medreseler kapatılmıştı. Şeyh Said İsyanı bastırılmış, büyük bir baskı dalgası getirmişti. Tekkeler ve tarikatlar kapatılmıştı.
Bu ortamda aktif siyasi muhalefet yapmak hem tehlikeliydi hem de Bediuzzaman’ın kendi değerlendirmesine göre o an için doğru bir yol değildi.
Yeni Said bu bağlamda doğdu: aktif siyasetten çekilmek, iman meselelerine yönelmek, toplumu doğrudan siyasi mobilizasyon yerine derinlemesine bir inanç inşasıyla dönüştürmeye çalışmak.
Eleştirmenler bu ayrımın siyasi bir manevra olduğunu söyler. Bediüzzaman’ın baskı altında geri çekildiğini, kendini ve hareketini korumak için ideolojik bir kılıf ürettiğini iddia ederler. Bu eleştiriyi ciddiye almak gerekir. Haklılık payı var.
Fakat şunu da görmek gerekir: Yeni Said’in iman meselelerine odaklanması, siyasi arenada kaybolmak anlamına gelmiyordu. Aksine, uzun vadeli düşünen birisinin farklı bir strateji seçmesiydi. Kurumlar çökse bile inanç zedelenmezse yeniden inşanın mümkün olduğuna dair bir okumaydu.
Eski Said ile Yeni Said arasındaki en önemli fark şudur: Eski Said siyaseti bir araç olarak kullanıyordu. Yeni Said ise siyaseti bir tuzak olarak görmeye başladı.
Ama soru şu kalıyor: Bugün Bediüzzaman’ın takipçileri hangi Said’in izindeler?
Azimet mi, Ruhsat mı?
Fıkıh literatüründe iki temel kavram var: azimet ve ruhsat.
Azimet, bir emrin ya da ilkenin özüne, en tam biçimine sadakattir. Ruhsat ise şartların dayattığı zorunluluk karşısında tanınan kolaylıktır; meşru bir gevşemedir, ama yine de bir gevşemedir.
Her ikisi de geçerlidir. Her ikisi de meşrudur. Hiçbirini ötekinin üzerine mutlak biçimde koymak doğru olmaz.
Ama bir soru var: Bir insan karakterini, kimliğini, tarihsel izini hangisiyle bırakır?
Ve daha da önemlisi: Ruhsat bir zorunluluktan çıkıp bir reflekse dönüştüğünde ne olur?
Hayat katıdır. Şartlar insanı ezer. Bunu inkâr etmek ham bir idealizm olur. Zor koşullarda ruhsat yolunu seçmek zaman zaman gereklidir, hatta zorunludur.
Bediüzzaman Said Nursi iyi niyetle resmi görev alan, mevcut şartları değerlendirerek tavır koyan insanları doğrudan tenkit etmiyordu. Onları ruhsat yolunu tercih edenler olarak görüyor ve bu yolu meşru sayıyordu.
Ama kendisi azimet yolunu seçmişti.
İşte tam burada mesele derinleşiyor. Çünkü azimet, bir kez verilen ve sonra unutulan bir karar değildir. Her gün yenilenmesi gereken bir tercihtir. Sabah gelen teklife hayır demek, akşam gelen baskıya boyun eğmemek, hafta sonu sunulan kolaylıktan yüz çevirmek.
Buna alışkanlığa dönmüş karar diyoruz. Buna tavır diyoruz.
Ve bugün baktığımızda gördüğümüz şey şu: Büyük olarak gösterilen şey fikir. Terkedilen ise tavır.
Bir Kamış Sepetin İçindekiler
1960 yılında Bediüzzaman hayatını kaybettiğinde geride bıraktığı dünyalık şunlardı:
Bir kamış sepetin içine sığdırılmış iki mendil, bir çift çorap, iki don, iki fanila, bir cüppe, kendisine özgü bir entari, bir bez içinde bağlı yedibuçuk lira, bir seccade, bir ibrik, bir saat, külaha benzer bir takke ve bir abaniye.
Hepsi bu.
35 yıl. Sürgünler, hapisler, mahkemeler. Ve geride: bir sepetin içine sığan eşya.
Bu bir fakirlik hikayesi değil. Bu bir tercih hikayesi.
Dünyadan el etek çekmişti ama dünyanın sorumluluğunu sırtında taşıyordu. Bu yükü taşımak için dünyalığa ihtiyaç duymuyordu.
Bugün biz ne kadar şeyle geziyoruz? Bu soruyu ahlaki bir yergi olarak sormuyorum. Hayat değişti, ihtiyaçlar değişti. Ama sorunun kendisi önemli: Taşıdıklarımız bizi mi taşıyor, yoksa biz mi onları taşıyoruz?
Miras mı, Marka mı?
Bir düşünürün mirası iki katmandan oluşur: fikirleri ve tavrı.
Fikirleri okumak kolaydır. Alıntılanır, çerçevelenir, yorumlanır. Bir fikri benimsemek en azından benimsediğini söylemek için büyük bir bedel ödemeye gerek yoktur.
Tavır ise farklıdır. Tavırı devralmak, o tavrın gerektirdiği bedeli de devralmak demektir. Ve bedel söz konusu olduğunda miras çoğunlukla seçici kalır.
Bediüzzaman’ın izini değerli bulan herkes bugün hangi mirasın peşinde?
Fikirleri mi Risalelerdeki argümanlar, imani meseleler, kelam tartışmaları?
Yoksa tavrı mı makama yaklaşmamak, kıyafetiyle tutarlı kalmak, azimet yolunu ruhsata tercih etmek, bir sepete sığan dünyalıkla yaşamak?
Bu soru sadece belirli bir topluluğa ait değil. Herhangi bir geleneğin, herhangi bir düşünürün çevresinde kümelenen herkes için geçerli. Sol için de, sağ için de. Dini için de, laik için de.
Miras mı devralıyoruz, yoksa marka mı?
Miras ağırdır. Marka hafif. Miras bedel ister. Marka fotoğraf ister.
Son Söz: Sepet
1960. Bir kamış sepet. İki mendil, bir çift çorap, yedibuçuk lira, bir seccade.
35 yıl.
Ve bu 35 yılın içinde: sürgünler, hapisler, yargılamalar. Ama aynı zamanda: yüzlerce sayfalık eserler, el yazısıyla çoğaltılan metinler, ücra köylerde bile devam eden bir ısrar.
Fikrimiz var. Kanaatimiz var. Paylaşımımız var. Alıntımız var.
Peki tavrımız?
Bu soruyu başkası için değil, kendiniz için sorun. Ben de kendi adıma soruyorum. Ve cevabım, açıkçası, beni rahatsız ediyor.
Belki de rahatsız etmesi lazım.
Kaynaklar
- Şeyhefendinin Rüyasındaki Türkiye – Bir Cumhuriyet, Birçok Müslüman bölümü, s. 22-24. Bediüzzaman Örneği bölümü, s. 25-30.